Archivio

Sa crèsia de s’urrennu de Arbaree in Santu ‘Èngiu

di Larentu Argiolas ___________________________ In Santu ‘Èngiu est costumu a afestai Santu Baingiu Martiri in sa primu domìnigu de Maju, ocannu puru no at a essi possibili a bivi sa festa po nexi de su covid. Ma poita custu Santu turritanu benit afestau in d-una bidda se cabegiossu? Sa crèsia de Santu Baìngiu màrtIri in Santu ‘Èngiu est seguramenti una de is testimonias prus mannas de su mesuevu in Sardìnnia. Po is studiosus fut stètiu Gonnario Comita de Lacon-Gunale, urrei de is urrennus (o giudicaus) de Arbarei e de Torres, intra de su sèculu X e XI a intitulai una crèsia a Santu Baìngiu in in sa bidda chi oi ddi nant Santu 'Éngiu. Ma podit essi puru, comenti narant àterus, chi pastoris benius de cabesusu, sèmpiri in su séculu X, apant portau, in sa bidda, Nuratzeddu, su cultu de Baìngiu, amparadori de is làcanas. E difatis sa bidda de Santu ‘Èngiu fiat posta in sa làcana intra de s’urrennu de Arbarei e su de Casteddu (chi fiant duncas làcanas apari), in sa curatoria de Bonorzuli. Sa faciada de sa crèsia est cuadra e si presentat spolla, asuba unu campanili piticu (a vela) cun d-una campana de su 1434. Aìnturu ddoi est una navada scéti chi portat a s’àbsidi. Castiendi pròpiu s’àbsidi, fortzis s’ùnica parti abarrada originali apustis de totu is trabballus po dd' aconciai, agataus una data: 1347. Podit essi chi is traballus po fraigai (costruire) sa crèsia siant inghitzaus s'annu etotu, ma ingunis agataus puru un’iscritzioni in sardu antigu chi incumintzat aici: «Anno domini MCCCLXXXVIII: lunis a dies XXV de Santu Saduru fudi custa eclesia fradi Franciscu Vasanelo eviscovu de Terralba…». Seguramenti in cussa data, su 25 de su mesi de ladàmini (insaras narant Santu Sadurru) sa crèsia est stètia cunsagrada. Seus in su 1387, mancai in s’iscritzioni agateus 1388 ca in cussus tempus si imperàt sa datatzioni pisana. Difatis sa crèsia dda depint ai fata maistus de muru e artistas pisanus. Ma sa particularidadi de Santu Baìngiu est pròpiu in s’àbsidi. Est de importu mannu su chi capitat in su 1982; Francesco Cesare Casula, ca insaras fut professori de stòria de su mesuevu in s’universidadi de Casteddu, iat scobertu cuàturu figuras. Funt cussas de is urreis de Arbarei, Marianu IV, Ugoni III, Brancaleone Dòria e Lionora. Nci funt medas arrastus chi portant a crei a cust'idei. Sa crèsia est a pagu chilometrus de su casteddu de Murriali, duncas, est capassu chi is urreis ddoi andànt fatuvatu. Scieus chi Lionora teniat unu trincu in faci e custu piessìnniu (particolare) dd’agataus in sa scurpidura puru. Ugoni tenit strinta sa filla, Benedetta, morta cun su babbu in s’arrebbellia de su 1383. Brancaleone Dòria parit un’àchili chi tenit s'urrei Pedru IV de Aragona, ca in cussu tempus ddu teniat impresonau. Infinis agataus a Marianu, una figura de importu, cun su scetru, sa corona e sa mata de su rennu de Arbarei. Po custas arrexonis totus a sa crèsia ddi narant su “Pantheon de i ...