>S’òmini òmini, tui po mei ses stau Sa delusioni de sa vida mia; Su tempus non t’at milliorau E su sentidu as pèrdiu pe bia; Is esperièntzias fàtas in su passau, Giai a nudda ti funt serbidas, Ca cumenti’e ariseru, oi continuas A cunfundi su bonu cun su mau; Fortzis non as a cambiai mai, Ca custa est de s’òmini sa natura; S’egoismu t’at sempri dominau E cosas tremendas t’at fatu fai, E no as mai agatau sa cura; Cun fradi tuu ti ses sempri scannau!
Sa storia de s’òmini est serrada aìntru de custus pagus versus; bàstat a torrai a coa in su tempus, po si rèndiri contu ca su ciorbeddu suu, de candu est nasciu, non at fatu nisciunu progressu, poìta ca sìghit a si cumportai in su stessu modu, de candu est beniu in sa terra, fadendi sempri is idènticus sbàllius. S’òmini at sempri postu in primu pianu s’egoismu e is interessus personalis, at sempri circau de poni asuta de is peis i similis suus, sfrutendìddus e usendìddus cumenti de scraus. Custu gana de dominiu e de poderi, chi fait parti de sa natura sua, dd’at portau, sempri, a criai situatzionis tragicas chi ant spintu is òminis a si scannai pari pari. Bastat a torrai a analitzai sa storia, po si rèndiri contu ca custas cosas funt sempri sutzedias, mègant de sutzedi e ant a sighiri a sutzedi in su tempus chi at a bèniri poita issu, asuta de custu puntu de vista, non at a cambiai mai. Su sbàlliu mannu chi s’est sempri fatu e chi seus sighendi a fai, est cussu de cuncentrai su poderi in manus de una persona scéti, non cunsiderendi ch’est custu modu de fai chi at sempri criau is situatzionis prus disastrosas in su mundu. Mahatma Gandhi in d’una frasi famosa cosa sua, in custus pagus fueddus iat nau totu: “Sa dii chi su poderi de s’amori at a superai s’amori po su poderi, su mundu at a scoberri sa paxi”.
Est propriu aici, poita candu s’òmini arribat a su poderi, perdit su controllu e su sentidu, poita prus ndi tènit prus ndi bòlit e est dispostu a fai calisisiat cosa po ddu manteni e ddu rinfortzai. Sa cosa lègia est ca custus personagius, chene ciorbeddu, funt apretzaus de una parti manna de su pòpulu chi si làssat conditzionai de is fueddus e de su “carisma” insoru; e custa, segùndis mei, est sa crara dimostratzioni ca tra s’òmini e s’animali non esistit nisciuna diferèntzia. Bàstat a fai s’esempiu de is lupus chi tènint su “capubrancu” insoru; ddu rispètant, s’ingenùgant e ddu lìngint. S’omini puru, fortzis po sa natura sua, tènit bisongiu de su “capubrancu”, cumenti funt staus in su passau: Hitler, Mussolini, Stalin e oi Erdogan, Bashar al-Asad e medas atrus; e non andendi atesu meda, in domu nosta puru; chene fai nominis…; e totus cussus chi ddus ant sighius e apretzaus funt, po mei, a su stessu modu responsabilis e complicis de is cosas disastrosas chi ant provocau e megant de provocai oi puru. Iaus a depi cumprendi, apustis custas esperièntzias negativas chi, a cantu parrit, non s’ant insenniau nudda, ca non iaus a depi fai prus custu sbàlliu mannu de cuncentrai su poderi in manus de una persona scéti. Po evitai custu, iat a bastai a scriri cun precisioni e cun totus is detàllius, is regulas fundamentalis de rispetai in sa Sotziedadi; chi pàrtint de s’uguagliantza e de sa tutela de is diritus de is personas; e una borta scritas e acetadas de su pòpulu, chini pesat a su podere non depit fai atru che ddas fai aplicai, chene pigai nisciuna initziativa a livellu personali. Po fai un piticu esempiu: in sa Costitutzioni nosta, is regulas funt scritas, ma mancant totus is detàllius po ddas pòdiri realitzai. Su primu articulu narat: “s’Italia est una Republica democratica fundada asuba de su traballu”. Est facili a ddu nai; ma cumenti si poit realitzai custu? Unu de is particolaris chi mancat podit èssiri custu: Sa paga minima de unu traballadori est 1500 eurus; sa paga massima 2500; chene fai distintzionis tra is varius tipus de traballu; in pagus fueddus, chi un’operaiu chi traballat in miniera, in fabrica o in s’edilitzia pìgat 1500 eurus a su mesi, unu notaiu, unu medicu, unu dentista ndi pigant, massimu, 2500, traballendi, a su stessu modu, ottu oras a sa dii. Poita unu giudici pigat, oi, una barca de dinai, candu po unu processu tocat a aspetai annus e annus?. Po risolvi su problema bàstat a sighiri custa regula chi appu nau e cun sa stessa spesa pòdint èssiri “assuntas” migliaias de atras personas e sa giustizia, chi oi non si podit cunsiderai tali, iat a funtzionai siguramenti. Sa stessa cosa aplicada a sa sanidadi iat a risolvi totus is problemas chi, disgratziadamenti, conosceus; e in dònnia “settori”, sighendi custas regulas, s’iat a podiri poni fìni a sa disocupatzioni, chi est sa cosa prus gravi chi nci pòtzat èssiri in d’una sotziedadi; poita ca ndi liat sa dignidadi e sa vida puru a sa persona. Custa si narat, in pagus fueddus: “ridistributzioni” de sa richesa; chi iat a criai is bàsis po una sotziedadi prus unida, fata a misura de s’òmini, innoi s’iat a torrai a teni su sensu de solidariedadi, chi s’est pèrdiu, e de bivi in comunioni e iant a sparèssiri is diferèntzias sotzialis tra arricus e poburus, chi funt stàdas sa causa printzipali de sa disgregatzioni sotziali chi seus bivendi, poita funt custas diferèntzias chi sepàrant sa genti e pròvocant s’invidia, s’ipocrisia e su degradu de is valoris moralis. A custu propositu Iaus a depi pigai in seria cunsiderazioni su diciu “non est su dinai chi rendit s’omini felici”; poita bastat a teni su tanti necessariu bo bivi cun dignidadi. Concludendi custu argumentu, meda complicau, chi iat a richiedi unu esami prus profundu, tocat a nai ca, invècias de scriri custas regulas, chi in pagus fueddus funt su progetu costrutivu de una sotziedadi, is partidus e is organitzatzionis politicas, s’afidant, cument’e sempri, a is fueddus e a su “carisma” de su “capubrancu” de turnu; e non ddas ant a scriri mai poita, fadendi aici, iant a pèrdiri totus is “privilegius” chi tenint. Tocat peròu a riconosci, puru, ca s’òmini at fatu grandus progressus in medas “setoris”, ma po cussu chi riguàrdat s’istintu e is debilesas umanas, est abarrau firmu in su tempus e non at a cambiai mai; custa est diventada, oramai, una tzertesa!
Ermanno Garau
© Riproduzione riservata